БУЛГАН НУТАГ

Ãàçàðç¿éí áàéðøèë

Õîéò Ìîíãîëûí òºâ õýñýãò Õºâñãºë (Áаруун, Áаруун Õойд õýñãýýðýý õèëèéí 1724 òîîòîîñ Õàëçàíãèéí õóäãèéí ãîçãîð õ¿ðòýë 290 êì), Àðõàíãàé (Áаруун, Áаруун ªмнөд õýñãýýð Õàëçàíãèéí õóäãèéí ãîçãîðîîñ Öàãààí Äýðñ õ¿ðòýë 250 êì), ªâºðõàíãàé (ªмнөд õýñãýýðýý Öàãààí äýðñíýýñ Ñàëõèòûí õîëáîî õ¿ðòýë 30 êì), Òºâ (ªмнөд, Çүүн ªмнөд õýñãýýð Ñàëõèòûí õîëáîîãîîñ Ãýðòèéí òîõîé õ¿ðòýë 230 êì), Ñýëýíãý (Çүүн, Çүүн хойд õýñãýýð Ãýðòèéí òîõîéãîîñ Õóæèðòûí äàâàà õ¿ðòýë 220 êì) áîëîí Îðõîí àéìãóóäòàé õèëëýäýã áà ÇÕÓ-òàé 1724 òîîòîîñ Õóæèðòûí äàâàà õ¿ðòýë 170 êì óðò ãàçðààð õèëëýäýã áàéíà. Àéìãèéí íèéò òàëáàé íü 48.8 ìÿíãàí êì.

Засаг захиргааíû òóõàé

Буган àéìãèéí нутаг нь XIII зууны үед Монголын эзэнт улсын харьяанд,

Манжийн ноёрхолын болон Богд хаанò Монгол улсын үед Халхын дөрвөн аймгийн нэг Түшээт хан аймагт, Ардын засгийн эхний жилүүдэд Богд хан уулын аймагт харьяалагдаж байлаа.

Одоогийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэр íü 1937 îíд Сэлэнгэ аймгаас тасдан Булган аймгийн ихэнх нутгийг бүрдүүлэн, 15 сум, 43500 хүн амтай, 1.1 сая малтайгаар байгуулсан нь өнөөã хүр÷ýý.

16 сумтай, аймгийн төв Булган хот (Óëààíáààòàðààñ 318 êì).

Óóð àìüñãàë

Ýõ ãàçðûí ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé, æèëèéí äóíäàæ àãààðûí òåìïåðàòóð +1.5 õýì, õóð òóíàäàñ 242.9 ìì.

Óëèðëûí ÿëãàà

ªâºë: èõýíõäýý òýíãýð öýëìýã, òîãòâîðòîé, õ¿éòýí, öàñ áàãà, ñàëõèíû õ¿÷ áàãà áàéíà. Àãààðûí õýì íýãä¿ãýýð ñàðä -46 õýì õ¿ðäýã. Ñàëõè íü çîíõèëîí 1.9-2.5 ì/ñ õóðäòàéãààð áàðóóí õîéä ç¿ãýýñ ñàëõèëäàã.

Õàâàð: öàã àãààð òîãòâîðã¿é, àãààðûí õýì ò¿ðãýí ººð÷ëºãäºæ õîíîãèéí äóëààíû õýëáýëçýë èõýñ÷ ºäºðòºº äóëààí, øºíºäºº õ¿éòýí áîëæ èðäýã.  Øîðîîí øóóðãà îëîíòîé áîëäîã. 

Çóí: Ýíý óëèðàë íü õàìãèéí äóëààí ñàð áºãººä ýíý íóòàãò õàìãèéí óäààí ¿ðãýëæèëäýã óëèðàë þì. ¯íýìëýõ¿é äóëààí íü +40.5 õýìä õ¿ðäýã.

Íàìàð: Íàìðûí óëèðàëä àãààðûí òåìïåðàòóðûí õýëáýëçýë èõ áîëîâ÷ õàâðûíõòàé àäèë áèø áàéäàã. Öàã àãààð òîãòâîðã¿é áîëæ ñàëõèíû õ¿÷ çóíààñ íýìýãääýã.

Óñàí õàíãàìæ

Ãîëóóäûí ñ¿ëæýýíèé íÿãòøèë Îðõîí, Ñýëýíãèéí áýñðýã óóëñ Õàíòàé, Á¿ðýí, Á¿òýýë, Õàí-Æàðãàëàíò, Áóëãàí õààí, Çýäèéí íóðóó çýðãýýð 300-500 ì/êì êâàäðàò òàëáàé íýëýýä ºìí¿¿ð ºðãºðºãò îðøèõ Õºãíº õàí, Àâçàãà, Á¿ðýã, Çààìàð ìýò òóñäàà óóëñò 50-100 ì/êì êâàäðàò áóþó òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ ºðãºí óóäàì õºíäèé, õîòîñ, õîâäîë, ºí÷èí òîëãîäîä óñíû ñ¿ëæýýíèé íÿãòøèë 50 ì/êì êâàäðàò çàðèìä íü ò¿¿íýýñ ÷ áàãà áàéíà.

Íóóðóóäûí õóâüä Ñýëýíãèéí ñàâ íóòàãò íóóð õàðüöàíãóé öººí áàéäàã òºäèéã¿é òýð òóñìàà Áóëãàí àéìàãò Õºâñãºë, Àðõàíãàé àéìãóóäûã áîäâîë õàðüöàíãóé áàãà áàéíà. Õýäèéãýýð õóð òóíàäàñ ýëáýã, óóðøèëò áàãà, ãîë ìºðäèéí ñ¿ëæýý ÷ ãýñýí ýðîçèéí ýð÷ õ¿÷, ãàäàðãûí íàëóó èõ ó÷ðààñ íóóð öººðºì á¿ðäýõ íýã òàëûí íºõöºë áàãà áàéãàà þì. Øàðãà, Öýãýýí, Õàðãàë, Àéðõàí çýðýã äàâñòàé íóóð öººíã¿é áèé.

Ãàçðûí ãàäàðãà

Íóòàã äýâñãýð íü Ñýëýíãèéí ñàâ ãàçàðò á¿õëýýðýý õàìðàãäàõ áºãººä òóñ ñàâ ãàçðûã Õàíãàé, Õýíòèé, Õºâñãºëèéí óóëñ ìºí Çýä, Çýëòýðèéí àñàð ºíäºð íóðóóíóóä öàéç ìýò õàÿàëàí îðøèõèéí çýðýãöýý ò¿¿íèé äîòîîäîä Õàíãàé, Õýíòèéí óóëñûí á¿òýöòýé õîëáîîòîé òóñ òóñäàà îðøèõ óóë íóðóó îëîí, òýäãýýðèéã Îðõîí, Ñýëýíãèéí áýñðýã óóëñ ãýíý.

Áóëãàí àéìãèéí íóòàãò îðøèõ òèéì óóëñûí òîîíä Îäîñ, Íàìíàí ò¿¿íýýñ ºìí¿¿ð Õºâñãºëèéí íóðóó áîëîí ç¿¿í òèéøýý Áóëãàí õààí, Õàí æàðãàëàíò, Á¿ðýí õèéãýýä Ýã, Ñýëýíãýýñ õîéãóóð Õàíòàé, Á¿òýýëèéí íóðóó õèëèéí äàãóó îðøèõ Çýäèéí íóðóó çýðãèéã íýðëýæ áîëîõ áºãººä ýäãýýð íü ºðãºðºã äàãóó áàðóóíààñ ç¿¿í òèéø ñóíàæ áàéðëàõ àâ÷ òºäèé ë óðò áèø ¿íýìëýõ¿é ºíäºð íü óóëàðõàã õýñýãòýý 1600-2171 ìåòð, óóë õîîðîíäûí õºíäèéä 600-1000 ìåòð. Õàíòàé, Á¿ðýí ìýò àðàé òîìõîí óóëñûí îðîé õàâòãàé áºìáºãºð áàéõàä áóñàä íü ýëãýí õàä öîõèî èë ãàð÷, óóëûí òîðãîí îðîé àð õàæóóä õ¿éòíèé ºãºðø뺺ñ ¿¿ññýí àñãàí õ¿ðýý, ìºðãºöºã ìýð ñýð ¿çýãäýíý. Ýíäýõ õîòãîð ã¿äãýðèéí õºãæèëä òåõòîíèê õºäºë㺺í ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëñýí. Õàíãàé, Õýíòèéí óóëò èõ ìóæèéí 2 äàõü äýä ìóæ áîëîõ “Îðõîí-Ñýëýíãèéí áýñðýã, íàì óóëñûí ìóæ”-íä áàðàã á¿õëýýðýý õàìðàãäàæ áàéãàà þì. Ýíý ìóæ íü Õàíãàé áà Õýíòèéí óóëò ìóæèéí çàâñàð áàéðëàõ, ãàäàðãûí áàéäàë íü æèãä áèø, áýñðýã áîëîí íàì óóëñ, öàâ òîëãîä, óõàà ã¿âýýò òàë, óóëñ õîîðîíäûí õîòãîð õîñëîí îðøèíî.

Óðãàìàëøèë

Íóòãèéí õîéò òàëûã òàéãûí á¿ñë¿¿ð ýçëýíý.

Ìàíàé îðíû óóð àìüñãàë ýðñ òýñ, Òºâ àçèéí öºëèéí õóóðàéñóóëàõ íºëºº èõ ó÷èð îé òàéãà çºâõºí óóëñûí ñ¿¿äýðëýã õàæóóã áàðüæ òààðàëääàã îíöëîãòîé. Òàéãûí á¿ñë¿¿ðèéí ºìíºä õèë íóòãèéí Ñýëýíãý ìºðíèé õîéò ýðãýýð, Íàìíàí óóë, Õàíòàé, Á¿òýýëèéí íóðóóíû èõýíõèéã õàìðàíà.

Íóòãèéí ºìíºä õýñýã íü îéò õýýðèéí á¿ñë¿¿ðò õàìðóóëàí ¿çäýã.  Óóë íóðóóíû îéä ñóðãàð, íýðñ, óñàí çýýðãýíý, äàëü çýðýã ñèáèðèéí òàéãûí óðãàìàë ñººãºí òàøèíãà çýðýã óðãàìàë ò¿ãýýìýë óðãàñíààñ ãàäíà ºâñëºã óðãàìàëòàé øèíýñýí îé ÷ õºâ人ð àðâèí, àëèðñ, äîëîîäîé, ÿãæèé, ìàé öýöýã, ÷îíûí ýëýã çýðýã óìàðäûí òàéãûí óðãàìàë èõòýé.

Òàéãûí õèëýýñ ºìí¿¿ð îéò õýýðèéí á¿ñ ¿ðãýëæèëæ íóòãèéí ºìíºä õýñýã áîëîõ Ìîãîä áîëîí Á¿ðýíãèéí  íóðóóíû ºìíºä áýë õ¿ðòýë ¿ðãýëæëýíý.

Ýíý íóòàãò óóëûí òàéãà, óóëûí îéò õýýðèéí, õýýðèéí óðãàìàëæèëòûí ãóðâàí á¿ñ, á¿ñë¿¿ð áàéãààãèéí 2 íü óóëàðõàã íºõöºëòýé óÿëäàí ¿¿ññýí áîñîî á¿ñë¿¿ð þì.

Àìüòíû àéìàã

Îéí àìüòàí: Îéí òàðõìàë ìýðýã÷èéí íýã õýðýì ãîë òýæýýëýý äàãàæ õóøèí îéä õàìãèéí ýëáýã áàéíà. Îéí çàõ óíàíãè äàðõè, àñãà ÷óëóóòàé õýñýãò æèðõ ýëáýã. Òóóðàéòíààñ áîð ãºðººñ, áóãà, çýðëýã ãàõàé á¿õ îéò íóãèéí  ýíãýðýýð òàðõìàë ãýæ áîëíî. Õàðèí îäîî ýäãýýð àìüòíû  òàðõàö, òîî òîëãîéí áàéäàë õ¿íèé íºëººíººñ èõýýõýí øàëòãààëæ àëü áîëîõ çýë¿¿ä íóòàã ðóó ò¿ðýãäýí ãàçàð á¿ð õàðèëöàí àäèëã¿é áîëæ áàéíà.

Àéìãèéí õàìãèéí õîéä õýñýãò òàéãûí ºíäºð óóëñûí àð õàæóóãààð õ¿äýð  íóòàãëàíà.

Õàíòàé, Á¿ðýí, Á¿òýýëèéí íóðóóãààð õàíäãàé, õ¿ðýí  áààâãàé, áóëãà, íîõîé çýýõ íóòàãëàíà. Àãíóóðààñ øàëòãààëàí áóëãà íýã ¿å èõ õîâîðäñîí ÷ ºñ÷ áàéíà.

Õýýðèéí  àìüòàí : Óóëûí ºìíºä ºâºð õàæóó áýë ãîëûí õºíäèéí îé ìîäã¿é çàäãàé ãàçàðò èäýýøñýí îëîí ç¿éë àìüòàí áèé. Ýíä 16-17 ç¿éë ìýðýã÷ òîõèëäîõîîñ òàðâàãà, óðò ñ¿¿ëò çóðàì, ñèáèðèéí àëãà äààãà, ¿ëèéí öàãààí îãîòíî, ¿ëèéí áîð îãîòíî áóñäààñ ýëáýã áàéíà.

Øàâüæ èäýøòíýýñ äàãóóðûí çàðàà, õîíèí ìàëòààõàé õî¸ð ãîëûí òàòàì äýíæ áýë õºíäèé㺺ð òîõèëääîã. Æèæèã ìýðýã÷ øóâóó ýëáýã áàéãàà íü ýíä õÿðñ, ºìõèé õ¿ðýí çýðýã ìàõàí èäýøòýí îëîí áàéõ íºãöºë áîëæýý. Õàä ÷óëóóòàé óóëñààð ìàíóóë õîâîð áèø ¿çýãäýíý.

Óñ íàìãèéí àìüòàí: Îðõîí, Ñýëýíãý ãîëóóäûí àäãààð îíäîîòîð íèëýýä òàðõñàí. ̺í Ýã, Ñýëýíãèéí ñàâààð çààðò õàðõ ýëáýã.

Çàãàñ: Ñýëýíãý, Îðõîí, Ýãèéí ãîë çýðýã òîìîîõîí ãîëûí 纺ëºí óðñãàëò ã¿íçãèé öýýëèéí ýëñ øàâàðëàã ¸ðîîëä 3 ì óðò, 100 ãàðóé êã õ¿ðäýã ìàíàé îðíû õàìãèéí òîì çàãàñ ñèáèðèéí õèëýì òîõèîëäîíî.

Õàäðàíãèéí òºðëèéí çàãàñ õàìãèéí ýëáýã òàðõñàí áàéäàã. Çýâýã, öóðõàé ãîëûí íàìóóí óðñãàëò áóëàí òîõîéí ºâñ óðãàìàëòàé õýñýãò áàéíãà áàéíà. Ñýëýíãèéí ñàâä Õàð ìºðíèé öóëáóóðò, áóëóó öàãààí çàñàã ýëáýã òàðõñàí.

Ýäãýýðýýñ ãàäíà óëààí í¿äýí, ãóòààð, àëãàíà, áóõ ñóãàñ, ìºíãºëºã õýëòýã çýðýã 10 ãàðóé ç¿éë çàãàñ òàðõñàí.

Óëààí íîìä îðñîí àìüòàä:

Õàíäãàé (Õàíòàé, Á¿òýýëèéí íóðóóãààð íóòàãøèíà), Õîøóó ãàëóó (Îðõîí, Ñýëýíãý ãîëóóäûí äàãóó àìüäàðäàã, ºíäºð ºâñ óðãàìàëòàé äîâ íàìãààð õ¿ðýýëýãäñýí áóðãàñ, øàãøóóðãà îëîí àðàë á¿õèé ãîëóóäûí äàãóó çóñäàã), Òîîäîã (àéìãèéí çàðèì çýë¿¿ä òàëä öººí òîîãîîð òààðàëäàíà.), Õèëýì

(Ñýëýíãý ìºðºíä òàðõñàí áàéõ áºãººä Áàéãàëü íóóðûí ñàâ ãàçðààñ ¿ðæèõ õóãàöààíäàà ìàíàé íóòàãò í¿¿äýëëýí èðæ ò¿ðñýý øàõäàã).

Àõóé ñî¸ë

Ýíý íóòàãò Хàëõ /96.3%/ түмний àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, ¸ñ çàíøèë çîíõèëäîã. Бóðèàä /1.9%/, Өөлд /1.4%/, дөрвөд, дархад, баяд çýðýã öººíõ ÿñòàíòàéãàà õàìòààð îðøèí áàéãàëèéí íºõöºë, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí îð÷èíäîî çîõèöñîí àæ àõóé, ¿éëäâýðëýë ýðõëýí, ººð ººðñäèéí ºâºðìºö îíöëîã îðîí ñóóö, ñóóðèí ãàçàð, îð÷èíã ¿¿ñãýí àìüäàðäàã îíöëîãòîé.

Эдгээрээс зонхилох хоёр ястан нь нутгаар ялгаран аж төрөх бөгөөд Õàëõ ÿñòàí нь àéìãèéí Тэшиг сумаас áóñàä ãàçàð æèãд тархсан байхад Тэшиг суманд нь цөөнх болсон áóðèàäóóä íü òºâëºðºí ñóóðüøäàã байна.

Ýíý íóòãààð àÿëàõàä îëîí ÿñòàíû ºâºðìºö àõóéã àæèãëàõ áºãººä áóðèàäóóäûí õàãàñ ñóóðèí õýëáýðýýð àìüäàð÷, ãàð àðãààð öºöãèé öîõèõ, ìîðèí õàäóóðààð ºâñ õàäàõ, òàâààðëàã ÷àíàðûí öººí òîîíû ìàë àæ àõóé ýðõëýí, äóó õóóð, á¿æèã íààäàì á¿õèé ñàéõàí íàéð íààäàì õèéæ, ººðñäèéí àÿëãóóãààðàà ÿëãàð÷ байдаг нь ихээхэн сонирхолтой байдаг.

Ýíý ìýò÷èëýí îíöëîã àõóé øèíæýý ýðòíýýñ óëàìæèëæ èðñýí áºãººä îäîî ÷ õýâýýð õàäãàëñààð áàéíà.